De kleitabletten van Wiseman
Intro
Wie schreef Genesis? Het gangbare antwoord luidt: Mozes, eeuwen na de gebeurtenissen, op grond van wat het volk mondeling had doorverteld. Toch komt er in het boek zelf elf keer een aanwijzing voor die daar niet goed bij past. Wat P.J. Wiseman daarover voorstelde staat hieronder, met evenveel aandacht voor wat hij openliet.
De elf formules
Elf keer onderbreekt dezelfde zin de tekst: "dit is de geschiedenis van", gevolgd door een naam. In het Hebreeuws heet die formule de toledot H8435 תּוֹלְדֹת (toledot, geslachten).
| Vindplaats | Op naam van | Zoals de NBG het weergeeft |
|---|---|---|
| Ge. 2:4 | hemel en aarde | Dit is de geschiedenis van de hemel en de aarde, toen zij geschapen werden |
| Ge. 5:1 | Adam | Dit is het geslachtsregister van Adam |
| Ge. 6:9 | Noach | Dit is de geschiedenis van Noach |
| Ge. 10:1 | de zonen van Noach | Dit zijn de nakomelingen der zonen van Noach |
| Ge. 11:10 | Sem | Dit zijn de nakomelingen van Sem |
| Ge. 11:27 | Terach | En dit zijn de nakomelingen van Terach |
| Ge. 25:12 | Ismaël | Dit nu zijn de nakomelingen van Ismaël |
| Ge. 25:19 | Isaak | Dit is de geschiedenis van Isaak |
| Ge. 36:1 | Esau | Dit zijn de nakomelingen van Esau, dat is Edom |
| Ge. 36:9 | Esau | Dit zijn de nakomelingen van Esau, de vader van de Edomieten |
| Ge. 37:2 | Jakob | Dit is de geschiedenis van Jakob |
Bij Esau staat de formule tweemaal, in 36:1 en in 36:9. Dat is voor beide lezingen een lastig punt: wie haar als kopje leest zit met twee opschriften over dezelfde man, wie haar als colofon leest met twee afsluitingen van hetzelfde stuk.
Geen kopje maar een colofon
Bijna iedereen leest zo'n zin als een opschrift: een kopje boven wat volgt. Wat levert dat op bij de eerste van de elf?
Dit is de geschiedenis van de hemel en de aarde, toen zij geschapen werden. Ten tijde, dat de Here God aarde en hemel maakte, (Ge. 2:4, NBG)
Als kopje boven een geslachtslijst is dat zinledig, want hemel en aarde verwekken niets! Als afsluiting van het scheppingsverslag dat eraan voorafgaat klopt het wél. Hetzelfde geldt bij Adam: na zijn formule verneem je over Adam zelf niets meer dan de leeftijd waarop hij stierf.
De tabletten van Irak
Luchtmachtcommandant P.J. Wiseman (1888-1948) was gestationeerd in Irak en bezocht daar herhaaldelijk de opgravingen. Uit de grond kwamen duizenden kleitabletten. Wat hem opviel was de plaats waar de schrijver zijn gegevens neerzette. Die stond niet vooraan maar achteraan. Een Babylonisch document van enig belang volgde een vast patroon: een beginzin, de hoofdtekst, dan de colofon met de naam van de eigenaar of de schrijver, en daarachter soms de datum en de plaats van schrijven.
Zijn voorstel was eenvoudig. Die formule in Genesis is geen kopje maar zo'n colofon, die afsluit wat eraan voorafgaat in plaats van aan te kondigen wat volgt. Zet je die ene bril op, dan valt Genesis uiteen in een reeks afgesloten documenten, elk met de naam van zijn eigenaar aan het slot. Geen boek dat in één keer bedacht werd, maar een archief dat van hand tot hand ging!
En op de enige plaats waar Genesis iets zegt over de herkomst van zijn eigen stof, staat uitgerekend het woord voor een geschreven document:
Dit is het boek van Adams geslacht. Ten dage als God den mens schiep, maakte Hij hem naar de gelijkenis Gods. (Ge. 5:1, Statenvertaling)
Waar de Statenvertaling "boek" heeft, vat de NBG het samen tot "geslachtsregister". In de grondtekst staat H5612 סֵפֶר (sefer, boek of geschrift), een woord dat elders in het Oude Testament dienst doet voor een koopakte en zelfs voor een gewone brief. Wij volgen hier de Statenvertaling, omdat zij het woord weergeeft dat er staat.
Elf formules, twaalf geschriften
Dat er op de ene plaats elf staat en op de andere twaalf, is geen slordigheid. Er zijn elf colofons en twaalf geschriften: het kleitablet van God, tien van de aartsvaders, en als twaalfde het verslag van Jozef. Dat laatste deel is het enige zonder colofon, want het eindigt met de dood van zijn eigen hoofdpersoon.
En Jozef stierf, honderd en tien jaar oud, en men balsemde hem, en hij werd in een kist gelegd, in Egypte. (Ge. 50:26, NBG)
Omdat een man zijn eigen begrafenis niet kan ondertekenen, is het ontbreken van die twaalfde formule geen gat in de telling maar de plaats waar de reeks ophoudt.
⚠️ Het getal twaalf bewijst op zichzelf niets. Wie de formules juist als kopjes léést, komt langs die weg evengoed op twaalf delen uit, zoals Hendrik Koorevaar van de ETF in Leuven doet; B. Holwerda, die dezelfde lezing in Kampen doceerde, kwam op tien. Het aantal onderscheidt de twee lezingen dus niet.
Twee verzen buiten de lijst
Twee verzen lijken in de rij te horen en staan er toch niet in. Ge. 10:32 sluit de volkenlijst van hoofdstuk 10 af en vat die samen. In Wisemans opzet past dat als colofon, maar het verschil tussen een samenvattende slotzin en een documentgrens valt daar niet uit te maken. Veel uitleggers houden het op het eerste, en wij laten het daarom buiten de telling.
Bij het tweede vers is de reden harder: het Hebreeuwse woord toledot staat er niet.
Dit zijn dan de namen der zonen van Ismaël, genoemd naar hun afstamming: de eerstgeborene van Ismaël Nebajot, voorts Kedar, Adbeel, Mibsam, (Ge. 25:13, NBG)
Dat is een namenlijst binnen een document en geen afsluiting ervan, zodat de lijst van elf niet op gevoel gekozen is: zij komt uit de grondtekst, door op dat ene woord te zoeken.
Niet in spijkerschrift
Wiseman werkte met Babylonische tabletten, waardoor licht de indruk ontstaat dat de geschriften van Genesis in spijkerschrift stonden. Wij denken dat niet, om een reden die voor ons onderzoek wezenlijk is. Het spijkerschrift ontstond in Mesopotamië uit de boekhouding van tempel en paleis, het heeft honderden tekens en het dateert van ná de vloed. Wat de aartsvaders volgens ons gebruikten is een alfabetisch schrift van tweeëntwintig tekens: een ander stelsel, dat een gezin binnen één generatie kan doorgeven.
⚠️ Hier hoort meteen bij wat de opgravingen wél en niet aantonen. Zij tonen schrift in Mesopotamië vanaf ongeveer 3300 voor Christus. Dat er al in de tijd van Adams zonen geschreven werd, is daaruit niet af te lezen; dat blijft onze gevolgtrekking.
Wat Wiseman niet zei
Vier dingen staan op zijn naam die niet van hem komen, en een eerlijke weergave hoort ze terug te geven.
Hij was geen assyrioloog. Wiseman was officier bij de Britse luchtmacht, en de assyrioloog in de familie is zijn zoon Donald Wiseman, hoogleraar in Londen, die het werk van zijn vader later verder uitwerkte.
Hij wees Mozes aan als samensteller. Wij houden Jozef aan, omdat hij als tweede man van Egypte een schrijver aan het werk kon zetten en omdat het laatste deel van Genesis zijn eigen stof is. Dat is onze keuze en niet die van Wiseman.
Hij laat open hoe het schrift ontstond. Dat God het schrift meegaf, met Zijn eigen verslag als eerste tekst, is onze hypothese. Genesis zegt het niet en Wiseman beweert het niet.
Hij levert geen onveranderde tekst. Latere handen zijn in Genesis aanwijsbaar: twaalf keer staat er bij een plaatsnaam de nieuwe naam genoteerd, dat is Hebron, dat is Bethel, waarbij zo'n toevoeging niet van Abraham kan zijn. Het Aramese jegar sahadoeta blijft staan met de Hebreeuwse tegenhanger ernaast, het Egyptische abrek blijft onvertaald. Dat is de habitus van een overlevering die bewaart en toevoegt in plaats van te vervangen. Zoiets is beter dan onveranderlijkheid, want het is naspeurbaar.
Feit en gevolgtrekking
Twee beweringen worden hier gemakkelijk door elkaar gehaald, en wij houden ze uitdrukkelijk apart.
Dat de formule elf keer voorkomt en telkens vóór een sterfbericht valt, is een waarneming die je zelf kan natellen. Dat zo'n formule een documentgrens markeert en de eigenaar noemt, volgt daar redelijk uit. Dat die eigenaars ooggetuigen waren, is een stap verder. Zo'n gevolgtrekking moet bij elk document apart verdiend worden. Welk detail kon alleen iemand weten die erbij stond? Het eerste deel staat daarbij helemaal apart, want bij dag één tot vijf was er geen mens aanwezig die iets had kunnen optekenen.
Besluit
De sporen van de manier waarop Genesis is ontstaan liggen open in de tekst: elf afgesloten documenten, elk ondertekend aan het slot, plus het deel van Jozef dat de reeks afsluit. Dat is een ander beeld dan een verhaal dat eeuwenlang van mond tot mond ging.
Houdt die lezing stand, dan is Genesis geen laat verzameld volksverhaal maar het best bewaarde verslag van het begin van de menselijke geschiedenis. Wij toetsen ze daarom tablet na tablet. Waar ze wringt, zeggen wij dat ook.
Waarom die eigenaars er belang bij hadden dat hun stuk klopte, staat op Kleitabletten verslag van directe getuigen. Hoe het archief uiteindelijk één boek werd, staat in Het archief van Jozef.
Referenties
- P.J. Wiseman, Ontdekkingen over Genesis. Het eerste Bijbelboek in het licht van het archeologisch onderzoek, Jan Haan N.V., Groningen, 1960 (Nederlandse vertaling van New Discoveries in Babylonia about Genesis, 1936; de tablettabel staat op blz. 64)
- R.K. Harrison, Introduction to the Old Testament, Eerdmans, Grand Rapids, 1969, blz. 543-553
- H.J. Koorevaar, Priestercanon, Evangelische Theologische Faculteit Leuven, 2011-2012, blz. 84 (de kopjeslezing, met twaalf afdelingen)
- De Nederlandse vertaling van Wisemans boek is te downloaden op: https://www.creabel.org/artikelen/de-bijbel-als-basis-voor-de-scheppingstheorie/de-kleitabletten-van-wiseman
- Bijbeltekst: NBG1951 (afgekort NBG), tenzij anders vermeld
